INTELLIGENTIE BIJ VOGELS                             door Jan van Overmeeren

Deel 1: NESTBOUW
Bron o.a. www.glimmerveen.nl/vogelarchitectuur.

Slimheid c.q. intelligentie bij vogels heeft mijn belangstelling. Maar, eerlijk gezegd,  heb ik ook het gevoel dat ik me op glad ijs begeef, zonder dat ik spikes heb ondergebonden.
Allereerst iet over de intelligentie bij mensen. Volgens twee Nederlandse onderzoekers, Wilma Resing en Pieter Drenfh, is intelligentie een conglomeraat (samenklontering) van verstandelijke vermogens, processen en vaardigheden. Ik ga hier niet verder over uitweiden. Hoe zit dat bij vogels? Wat wijst op slimheid/intelligentie? Met name vernieuwend gedrag wijst hierop. Bekend zijn de Engelse mezen die in de zestiger jaren melkflessen openkregen. Een ander bekend verhaal is: mussen die bewegingsensoren van cafetaria's fopten om vrij naar binnen te kunnen vliegen en aldus meer voedsel te vergaren.

Intelligentie en architectuur

De evolutie van de nestbouw laat zien dat het vogelbrein goed werkt. De stijl van het nest is bij elke soort genetisch vastgelegd. Maar tegelijk moet elke vogel nog steeds zijn hersenen gebruiken om de juiste plek te kiezen, het juiste bouwmateriaal te herkennen en de structuur aan te passen aan de plaatselijke omstandigheden. Eenvoudige kennis van de omgeving staat bij de vogels voor een laag intelligentieniveau. Hoe beter ze de weidse omgeving kennen van een groot gebied, hoe hoger dit niveau. Bij vogels is aan de nestbouw te zien, dat soorten geëvolueerd zijn van eenvoudige nesten naar ingewikkelde slimmen constructies, waarbij veel kennis van de omgeving en materiaal nodig is. Een van de oudste vogelnesten is eenvoudigweg een kuiltje in de grond al dan niet bekleed met dons of mos. Hierin worden de eieren door de vogels uitgebroed. Andere mogelijkheden zijn holen / eieren uitbroeden in rottend compost. Dit is een nest met een thermostaat. Her grootpoothoen doet dit . Is het te warm dan wordt materiaal verwijderd. Is het tekoud dan wordt meteriaal toegevoegd.
Veelal zijn vogels, die gebruik maken van een eenvoudig broedkuiltje in de grond weer slimmer in het weglokken van natuurlijke vijanden. Bijvoorbeeld door te doen of ze kreupel zijn.

Zangvogels

De grootste familie met de meest vergevorderde nestconstructies is die van de zangvogels. Om het juiste materiaal te verzamelen moet de vogel vaak grote afstanden afleggen bij de wevervogels bedraagt die wel 350 km.
Toen de vogels begannen met het bouwen van nesten in bommen betekende dit een grote stap voorwaarts. Een bevrijding. Ze konden nieuwen gebieden gaan bewonen en waren veilig voor een groot deel van de belagers.
We kennen vooral de nesten gemaakt van takjes, grassen e.d. Vaak beginnen de vogels simpelweg met het laten vallen van stokjes op een plek in de boom. Veel takjes blijven steken en vormen op een gegeven moment een platvorm waarop gebouwd kan worden. Verder naar binnen toe wordt steeds fijner materiaal gebruikt. Dat vogels weten wat nodig is blijkt uit het materiaal dat zij kiezen: touw of hengelsnoer i.p.v. grassprieten.
Als duiven bijvoorbeeld de keus hebben tussen takjes en gladde staafjes dan kiezen ze takjes. DE staafjes glijden te gemakkelijk weg. Er is zelfs waargenomen dat vogels papier in smalle repen scheurden in het formaat van grassprieten.
De vraag die opdoemt: kennen vogels abstracte begrippen? Duiven in ieder geval wel. Als ze getraind zijn op plaatjes van "bomen"of "huizen" zullen ze elk plaatje met een boom of een huis aanpikken. Niet gek dat ze in de natuur de juiste bouwmaterialen voor hun nest weten te kiezen. Maar er worden ook andere technieken gebruikt. Sommige vogels bouwen hun nest in bestaande boomholtes of maken het zelf. Denk aan de specht. Andere graven holtes (oeverzwaluw). Het nest van de huiszwaluw is eigenlijk een zelf gemaakt hol. Modder en speeksel tegen de muur, laten drogen en aan de volgende laag beginnen.
Het nest van de ovenvogel vereist nog meer vaardigheden en ruimtelijk inzicht. Het zit tegen een tak en wordt gemaakt van adobe (klei gemengd met plantenmateriaal) .
De kolibrie levert een ander soort inspaning van materiaalkennis en ruimtelijk inzicht. Het nest bestaat uit zijde van spinnenwebben. Er wordt een soort hangmat gespannen tussen een paar takjes en dat wordt verder uitgebouwd tot een soort vilt. Hierop komt een bolvormig nest, grotendeels van spinnenzijde.
Dit gebeurd allemaal vliegend, omdat het nest pas voldoende sterk is om een vogel te dragen als het klaar is. Wat te denken van de wevervogels? Ze bouwen zwevend hun nest van grassprieten. Ook hier is inzicht vereist in de juiste plek, het juiste materiaal, de juiste snelheid en aanpassen aan de plaatselijke situatie.
Nu nog wordt in het Engels iemand die erg dom is bird brained genoemd (hersenen van een vogel). Maar dat kan alleen gezegd worden door mensen, die weinig of geen waarnemingen in deze hebben gedaan  of zich niet in de intelligentie van vogels hebben verdiept.

Email: mietenjan@home.nl       (zie ook Colofon)

INTELLIGENTIE BIJ VOGELS                             door Jan van Overmeeren

Deel 2: WAARNEMINGEN         

In deel 1 van dit artikel (Bec-info 2/2011) ging het er hoofdzakelijk over hoe intelligentie vogels te pas kan komen bij het bouwen van hun nest. In deel 2 wil ik het hebben over waarnemingen waaraan de intelligentie van vogels gerelateerd kan worden. Waarnemingen c.q. onderzoeken van anderen, maar vooral waarnemingen die ik zelf heb gedaan.

De intelligentie van een vogel bepaalt hoe gemakkelijk hij zich in nieuwe respectievelijk  vernieuwde omstandigheden kan aanpassen.

Slimme merel

Bij ons achter in de tuin staat een voedertafel om de vogels in de winter bij te voeren. Het is, zeker als er sneeuw ligt, een komen en gaan van diverse vogels: mussen, merels, mezen, vinken en duiven, om er maar enkele te noemen. De vogels kunnen landen op een zitstokje voor ze verder gaan naar de voerplank. Aan het zitstokje had ik een vetbol bevestigd. Die was in een mum van tijd verorberd. Ook diverse merels hielpen mee. Nu heb ik een vetbol zwevend opgehangen. Voor de mezen geen probleem maar voor de merels wel. Die kunnen hier namelijk niet op landen. Een merel vormt een uitzondering. Zo’n beetje als een mislukte kolibrie vliegt ze aan op de vetbol en hakt met de bek een paar stukjes los. Deze vallen op de grond en daar worden ze alsnog opgegeten.

Reiger met navigatiesysteem

Vijf à tien kilometer vanaf de plek waar ik woon is een watergebied met o.a. een reigerkolonie. Minstens een reiger vliegt vanaf daar richting Hoensbroek, waarbij hij zich oriënteert op visvijvers in tuinen. Afhankelijk van de situatie bij de vijvers zet hij de landing in. Als er iets aanwezig is dat stoort (hond of mens) dan landt hij niet. Een vijver, die recent en met succes bezocht is, wordt meestal overgeslagen. De vissen daar laten zich voorlopig toch niet zien.
Overigens zag ik in een Duitse natuurfilm wat reigers aan hun jongen voeren: inderdaad vaak goudvissen.

Vissen met aas

Op een webpagina van internet zag ik laatst hoe een vogel ter grootte van een waterhoen aan het vissen was met aas. Langs de waterkant werden broodkruimels verzameld en vervolgens werden deze op het wateroppervlak gedeponeerd. De vogel bleef rustig wachten totdat een visje dit kruimeltje kwam verorberen en dan: weg visje. Absoluut slim.

Jeuk in de nek

Wat te denken van de papegaai die waarschijnlijk last heeft van jeuk in de nek of op het achterhoofd. De papegaai neemt dan bijvoorbeeld een takje en krabt vervolgens hiermee op de jeukplek.

Kraaien gooien met stenen

Recent is waargenomen, dat kraaien stenen tegen ruiten gooien. Dit is waarschijnlijk per toeval ontstaan doordat ze tussen de stenen naar voedsel aan het zoeken waren. Door het wegslaan van de stenen is er waarschijnlijk een tegen de ruiten gevlogen. Het gevolg  is waarschijnlijk dezelfde reactie als die van 3–5 jarige kinderen. Het klinkt mooi en het is een manier om aandacht te trekken.

Zwaartekracht

Onderzoekers in Engeland menen aangetoond te hebben, dat roeken het verschijnsel  zwaartekracht begrijpen. Of minstens daar gevoel voor hebben. Kort samengevat hebben ze het volgende gedaan. Via een beeldscherm werd een tafel getoond met een ei erop. Op een gegeven moment liet men het ei zweven boven de tafel. De reactie bij de roeken was o.a. dat dit zwevend ei langdurig werd gadegeslagen. Mede hierdoor meent men te begrijpen dat roeken gevoel hebben voor de zwaartekracht. (Zie ook www.nu.nl/wetenschap)

Wasknijpers

Na de kweek komen bij mij de jonge vogels in een grote vlucht. Op de zitstokken steek ik op bepaalde afstanden wasknijpers. De bedoeling is dat de vogels niet of althans minder veren plukken.

Maar de wasknijpers kunnen ook voor een ander doel gebruikt worden. Ieder jaar heb ik wel een slimme vogel erbij, die zaad verzamelt en dat in de opening aan de bovenkant van de wasknijper deponeert. Hij vliegt heen en weer en doet er bijvoorbeeld enkele zonnepitten in en vervolgens gaat hij op de stok zitten, waarna de zonnepitten opgegeten worden.

Logo op plastic zakken

Op 22 februari van dit jaar zag ik een film over Alaska. Door een restaurant in de stad werd etensafval in plasticzakken gedaan, waarop een bepaald logo stond. De zakken werden buiten gezet voor de ophaaldienst. De aanwezige raven openden de zakken, waarna ze zich te goed deden aan het voedsel. Zakken met een ander logo lieten ze links liggen, die werden niet vertrouwd.

Zo zie je maar: vogels zijn slimmer dan menigeen denkt. Hopelijk dat u, na het lezen van het bovenstaande, sommige voorvallen ietwat anders bekijkt, bijvoorbeeld als u aan het wandelen bent.

E-mail: mietenjan@home.nl  (zie ook Colofon).